Diyarbakır Hilar Mağaraları

Diyarbakır İli, Ergani İlçesi’nin 6 km. güneybatısında Hilar Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Anadolu’nun en eski mağara yerleşimlerinden biri olan Hilar Kayalıkları, M.S.100-325 tarihleri arasında kaya mezarları olarak kullanılmış olup tarihi dokusu ve coğrafi yapısı ile eşsiz bir doğal güzelliğe ve arkeolojik değere sahiptir. Kalkerin enine ve boyuna aşınması ile oluşan doğal coğrafik oluşumların, arkeolojik kalıntılarla gösterdiği uyum ve hemen 500 metre kuzeyinde yer alan, Çayönü Tepesi ile olan ilişkisi bu değeri daha da artırmaktadır.

Hilar Mağaraları’ndaki ilk kazı çalışmaları Çayönü kazı ekibi tarafından 1979 yılında yapılmıştır. “Çayönü Tepesi ve Hilar Mağaraları’nın Korunarak Turizme Açılması Projesi” kapsamında 2006-2010 yılları arasında nekropol alanında kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Çalışmalar sonunda nekropol alanında bulunan mezar odalarının yanı sıra yeni mezar odaları, kaya niş mezarlar ve kayaya oyulmuş tekne mezarlar tespit edilmiştir. Bazılarının ön yüzlerinde kabartmalar yer almaktadır. Son antik çağa ait olan Hilar Mağaraları, bölgedeki ayakta kalmış döneminin görkemli mezar odalarının en iyi örneklerindendir.

Diyarbakır Müze Müdürlüğü alanın ören yeri olabilmesi için 2023-2024 yıllarında tekrardan bir çalışma başlatmış, çalışmalar neticesinde 2024 yılında “Hilar Mağaraları Örenyeri” adıyla Diyarbakır’ın ilk örenyeri olarak tescillenmiştir.